CERN’i gölgede bırakacaktı! Dünyanın en büyük makinesi projesinden neden vazgeçildi?

Parçacık hızlandırıcılar, kainatın Büyük Patlama’yla nasıl oluşmuş olabileceğini anlamaya yönelik çalışmalarda kritik rol oynuyor. Bilhassa LHC üzere sistemler, kainatın birinci anlarındaki çok sıcak ve ağır şartları laboratuvar ortamında taklit etmeye yardımcı oluyor. CEPC de bu emel doğrultusunda geliştirilmiş, unsurun temel yapısını daha derinlemesine incelemeyi hedefleyen tezli bir teşebbüstü.

KALKINMA PLANINDA YER ALMADI

CEPC’nin geliştirilmesine 2012 yılında başlanmıştı. Fakat milyarlarca dolarlık proje, Çin’in 2026–2030 periyodunu kapsayan yeni beş yıllık kalkınma planına dahil edilmedi. Bu durum, projenin devlet seviyesinde öncelik sırasının düştüğü ve daha az kaynak ayrılacağı manasına geliyor. Çin Yüksek Güç Fiziği Enstitüsü’nden Wang Yifang da plan değişikliğini doğruladı.

Resmi bir münasebet açıklanmasa da maliyetin belirleyici olduğu bedellendiriliyor. CEPC’nin yaklaşık 5,1 milyar dolara mal olacağı kestirim ediliyor. Uzmanlara nazaran Çin, bu büyük kaynağı öteki öncelikli alanlara yönlendirmeyi tercih etmiş olabilir. Tekrar de Wang Yifang, son teklif reddedilmiş olsa da takımın projeyi 2030 yılında yine sunmayı planladığını belirtiyor.

AVRUPA FCC’Yİ ÜRETECEK

Öte yandan Avrupa’da planlanan Gelecek Dairesel Çarpıştırıcı (FCC) projesi öne çıkıyor. CERN’deki LHC’nin halefi olarak tasarlanan FCC’nin etraf uzunluğu 90,7 kilometre olacak ve bugüne kadar planlanan en büyük çarpıştırıcılardan biri sayılıyor. Wang Yifang’a nazaran, FCC’nin 2030’dan evvel onaylanması halinde Çinli fizikçilerin bu projeye katılması olası görünüyor.

Parçacık hızlandırıcılar, süperiletken mıknatısların yer aldığı halka halindeki tünellerden oluşuyor. Parçacıklar evvel bir ön hızlandırıcıdan geçirilerek makineye gönderiliyor, akabinde elektrik alan yardımıyla hızlandırılıyor. Zıt taraflardan gelen ve ışık suratına yakın süratlerde hareket eden iki parçacık demeti çarpıştırıldığında yeni parçacıklar ortaya çıkıyor ve bunlar dedektörler aracılığıyla inceleniyor.

Bu deneyler sayesinde bilim insanları, Standart Model’i sınama ve yeni kuramsal modeller geliştirme imkânı buluyor. Tıpkı vakitte Albert Einstein’ın Genel Görelilik Teorisi de dahil olmak üzere çeşitli fizik kuramları test edilebiliyor. CEPC şimdilik rafa kaldırılmış olsa da, hem Çin’in projeyi ileride tekrar gündeme getirme ihtimali hem de Avrupa’daki FCC çalışmaları, yüksek güç fiziğinde global rekabetin süreceğini gösteriyor.

Kaynak: Sözcü